Praviĺna!

Pravily pastanoŭki praciažnika §61

  1. Praciažnik stavicca pamiž dziejnikam i vykaźnikam:
    kali abodva haloŭnyja člieny skaza vyražany nazoŭnikam u nazoŭnym sklonie i pry vykaźniku adsutničaje dziejasloŭ-źviazka.
    Napryklad:

    Minsk – stalica, hordaść naša, slava ŭsioj krainy (Ja.Kupala).
    Matčyny ruki – zalatyja ruki (I.Mieliež).
    Fraziealohija – raździel movaznaŭstva, jaki vyvučaje siemantyčnyja, hramatyčnyja i stylistyčnyja asablivaści ŭstojlivych vyrazaŭ.
    Prastora i čas – usieahuĺnyja formy kaardynacyi z’jaŭ i padziej;
    kali abodva haloŭnyja člieny ci adzin z ich vyražany nieaznačaĺnaj formaj dziejaslova.
    Napryklad:
    Vučycca ŭ naroda – zadača kožnaha piśmieńnika (K.Čorny)
    Chatu zrabić – nie skrynku źbić (Prykazka).
    Dzietak uzhadavać – nie hrybkoŭ naźbirać (Prykazka);
    kali pierad vykaźnikam jość slovy heta, voś, značyć, heta značyć, heta jość.
    Napryklad:
    Paezija – heta pakuta i radaść, praklion i biaźlitasnaść, spoviedź i hordaść (P.Pančanka).
    Kožny čalaviek – heta cely śviet (K.Čorny).
    Cimoch i Hanulia – voś roŭnaja para (Ja.Kupala).
    Ihnaravać movu – heta značyć ihnaravać narod, nacyju (P.Piestrak);
    kali dziejnik i vykaźnik vyražany ličebnikami abo adzin z ich vyražany nazoŭnikam u nazoŭnym sklonie, a druhi – ličebnikam ci koĺkasna-imiennym spalučeńniem.
    Napryklad:
    Piać i try – vosiem.
    Šeśćdziasiat i piaćdziasiat – sto dziesiać.
    Plošča Naračy – vosiemdziasiat kvadratnych kilamietraŭ.
    Plošča basiejna Niomana – 98,2 tys. km2;
    kali vykaźnikam vystupaje ŭsiečanaja forma dziejaslova, vykličnik abo hukapierajmaĺnaje slova.
    Napryklad:
    Uladzik zaraz – šmyh u dźviery (Ja.Kolas).
    A kulia – dzyk! A druhaja ŭ ruku (Ja.Bryĺ).
    Ja – chop za pavady! Koń spužaŭsia, a ja – skok na jaho (Ja.Kolas).

  2. Praciažnik stavicca pierad abahuĺniaĺnym slovam paślia adnarodnych člienaŭ.
    Napryklad:

    I dvor, i daroha, i lies – usio bylo zaniesiena bielym śnieham (I.Ptašnikaŭ).
    Adčuvańnie dakladnaści slova, umieńnie karystacca im, kuĺtura movy i piśmiennaść – usio zaliežyć ad taho, jak zahučala slova, pačutaje ŭ malienstvie (V.Vitka).

  3. Kali paślia adnarodnych člienaŭ pierad abahuĺniaĺnym slovam užyta pabočnaje slova abo spalučeńnie sloŭ slovam, adnym slovam, karaciej kažučy, to praciažnik stavicca pierad pabočnym slovam, a paślia jaho – koska.
    Napryklad:

    Načny lies, cichi, liedź uloŭny hul maraziavych sosien, cišynia liasnych nietraŭ – adnym slovam, usio nastrojvala na rozdum (M.Zarecki).

  4. Kali adnarodnyja člieny skaza stajać u siaredzinie skaza paślia abahuĺniaĺnaha slova, to pierad imi stavicca dvukrop’je, a praciažnik – paślia ich.
    Napryklad:

    Chutka ŭsio: nieba, i daroha, i čezlyja balotnyja chmyźniaki – patanula ŭ śniežnaj zavirusie (Ja.Kolas).
    Usio: i chmurnaje nieba, i miorzlaja čornaja ziamlia – bylo achopliena niečym sumnym, chalodnym i hroznym (K.Čorny).

  5. Praciažnik stavicca pamiž adnarodnymi člienami skaza, kali prapuščany supraciŭny zlučnik.
    Napryklad:

    Nie plača – śmiajecca ščaślivaja maci (M.Bahdanovič).
    Na čarhovym prypynku ŭ piarednija dźviery nie ŭvajšoŭ – uskočyŭ malady, jak i šafior, chlopiec (F.Jankoŭski).
    Haspadar pavioŭ jaho nie ŭ žyly katedž – u laźniu… (I.Šamiakin).
    Nie svaimi – čužymi nahami haspadar padyšoŭ da kania (P.Hliebka).

  6. Praciažnik stavicca pierad zlučnikam i pamiž dvuma člienami skaza, kali druhi z ich vyražaje vynik, chutkuju źmienu padziej, niečakanaść.
    Napryklad:

    A ŭbačyŭ Mašu – i adrazu padabreŭ (I.Šamiakin).
    Zirnieš – i zredku dzie ŭbačyš adzinoki jablyk, što bliščyć miž liścia na apošnim soncy (Ja.Sipakoŭ).

  7. Kali zlučnik i źviazvaje dva adnarodnyja vykaźniki, z jakich druhi vyražany ŭsiečanaj formaj dziejaslova, to pamiž imi zaŭsiody stavicca praciažnik – pierad zlučnikam abo paślia jaho.
    Napryklad:

    Pachisnulasia chvoja – i braź na ziamliu (Ja.Kolas).
    Da rečki žadanaj prabralisia chlopcy i – stop! (Ja.Kolas).

  8. Praciažnik stavicca pierad niedapasavanym aznačeńniem, vyražanym nieaznačaĺnaj formaj dziejaslova ci spalučeńniem z hetaj formaj.
    Napryklad:

    Usich niepakoila adna dumka – vystajać (M.Lyńkoŭ).
    Mikanor uspomniŭ baćkaŭ nakaz – pahliadzieć, ci nie pradajuć kos (I.Mieliež).

  9. Praciažnik stavicca pierad nieraźvitym abo raźvitym prydatkam, jaki staić u kancy skaza:
    kali ŭ prydatku tlumačycca, udakladniajecca źmiest aznačajemaha nazoŭnika i pierad im biez źmianieńnia sensu možna ŭstavić slovy imienna, a imienna.
    Napryklad:

    Paciahnuŭsia lies ścianoju – jeĺnik, dub i chvaina (Ja.Kolas).
    Za ŭvieś čas jana ni razu nie hlianula na svajho susieda – Labanoviča (Ja.Kolas);
    kali prydatak adnosicca da zajmieńnika.
    Napryklad:
    Napieradzie išoŭ jon – tavaryš Darožka (P.Piestrak).
    Voś jana – dziavočaja pieknata (I.Šamiakin).
    Jon paśpieŭ užo koratka pieraznajomicca z usimi ŭ hetym domie i stać byccam svaim čalaviekam – hety malady i viasioly chlopiec (K.Čorny);
    kali nieabchodna padkreślić adcieńnie samastojnaści prydatka.
    Napryklad:
    A voś i sam haspadar hetaj chaty – Trachim (K.Krapiva).
    Andrej siadzieŭ, apioršysia na kraj stala, i dapytliva paziraŭ na liudziej – na moladź i starych (P.Piestrak).

  10. Praciažnik stavicca ŭ niapoŭnych skladanych skazach na miescy prapuščanaha čliena skaza.
    Napryklad:

    Z adnaho boku darohi stajaŭ redki chvojnik, a z druhoha – kusty jadloŭcu, a daliej – aliešnik (Ja.Kolas).
    Rany hojacca časam, a družbaju – hora (A.Kuliašoŭ).
    Voś prabiehla imhnieńnie, zatym – zalataja minuta (Ja.Janiščyc).

  11. Kali ŭstaŭnaja kanstrukcyja znachodzicca pamiž častkami, dzie pavinna stavicca koska, abo ŭ kancy samoj ustaŭnoj kanstrukcyi jość hety znak prypynku, to koska spalučajecca z praciažnikam i stavicca pierad druhim praciažnikam.
    Napryklad:

    Kab dabracca da nadzielu ciotki Naści – tak zavuć žonku baćkavaha brata, – treba prajści kalia budki, u jakoj jašče niadaŭna jany žyli… (I.Navumienka).
    Dziaŭčyna – mačycha daznalasia ŭžo, što zavuć jaje Paraska, – pryviala voz na dvor «volaści», skazala, što jana žyvie tut, na pieršym paviersie, z boku dvara (I.Mieliež).

  12. Praciažnik stavicca pamiž častkami skladanazlučanaha skaza, kali ŭ druhoj častcy padkreślivajecca vynik u adnosinach da pieršaj, kali pieradajecca niečakanaść, chutkaja źmiena padziej abo supraćpastaŭlieńnie.
    Napryklad:

    Momant – i ŭ vieśničkach pakazalasia Alienka… (Ja.Kolas).
    Siaredzina kastryčnika – i taki maroz (I.Šamiakin).
    Pytaŭsia, šukaŭ – i ni slychu ŭ adkaz, ni śliedu nidzie, ni daliokaha recha (P.Pančanka).
    Uziaŭsia čytać – i nie čytalasia (M.Harecki).

  13. Praciažnik stavicca ŭ biazzlučnikavych skazach pamiž častkami:
    kali ŭ pieršaj častcy ŭkazvajecca na ŭmovu abo čas dziejańnia, pra jakoje paviedamliajecca ŭ druhoj častcy.
    Napryklad:

    Zapiaješ pa dušy, dasi ŭciechi haściam – poŭny huśli nasypliu dukataŭ (Ja.Kupala).
    Viecier zahuliaje – chvojnik, lozy hnucca (Ja.Kolas).
    Padraścieš vialiki – raskažu tady (P.Hliebka);
    kali ŭ druhoj častcy pakazvajecca vynik abo robicca vyvad z taho, pra što paviedamliajecca ŭ pieršaj častcy.
    Napryklad:
    Šmat zorak u niebie – dobra žyviola rasplodzicca. Hustaja šerań na haliny liahla – ad jablykaŭ, ad ihruš drevy da samaj ziamli pryhnucca (L.Dajnieka).
    Ranak luh rasoj kupaje – dzień haračy budzie (A.Bačyla);
    kali źmiest častak supraćpastaŭliajecca ci supastaŭliajecca.
    Napryklad:
    Kliknuć chacielasia – holas zamior (P.Broŭka).
    Maci budzila śniedać – jon nie ŭstaŭ (I.Navumienka);
    kali ŭ skazie havorycca pra chutkuju źmienu padziej abo ŭ druhoj častcy pakazvajecca nieadpaviednaść, niečakany vynik taho, pra što paviedamliajecca ŭ pieršaj častcy.
    Napryklad:
    Blisnula malanka – stala vidna jak udzień (S.Hrachoŭski).
    Hlianuŭ ja tudy-siudy – nikoha nie vidać (Ja.Kolas).
    Jon pasluchaŭ – cicha ŭsiudy (Ja.Kolas);
    kali apošniaja častka z’jaŭliajecca abahuĺniaĺnaj u adnosinach da papiarednich.
    Napryklad:
    Cicha buĺkatala vada ŭ kanavie, sypalasia liście, čyrykali niedzie vierab’i – usio heta bylo takim zvyklym, dobrym, pryhožym (M.Hamolka).
    Dol zaslany šyškami, ćvicie suničnik, bruśničnik, pierahukvajucca ptuški, źviniać kamary – usio tut znajomaje… (I.Navumienka);
    kali druhaja častka z’jaŭliajecca dalučaĺnym skazam.
    Napryklad:
    I razharelasia ihryšča – daŭno takoha nie bylo (Ja.Kolas).
    Andrej byŭ u dobrym humory – heta adrazu kidalasia ŭ vočy (M.Zarecki);
    kali druhaja častka z’jaŭliajecca paraŭnańniem u adnosinach da pieršaj.
    Napryklad:
    Slova skazaŭ – siakieraju adsiek (Prykazka).

  14. Praciažnik stavicca pamiž dvuma slovami, jakija abaznačajuć prastoravyja, časavyja abo koĺkasnyja miežy (hetyja slovy zamianiajuć slovazlučeńni z prynazoŭnikami ad (z) … da.
    Napryklad:

    Pasažyrski pojezd «Minsk – Maskva» prybyŭ na stancyju Orša.
    Jar byŭ mietry čatyry ŭ šyryniu, mietraŭ piatnaccać – dvaccać hlybinioju, a ŭ daŭžyniu ciahnuŭsia mietraŭ na šeśćdziesiat (U.Karatkievič).

  15. Praciažnik stavicca pamiž dvuma ci niekaĺkimi najmieńniami ŭ nazvach vučeńniaŭ, zakonaŭ, padziej i inš.
    Napryklad:

    Zakon zachavańnia materyi Lamanosava – Lavuaźje byŭ vialikim navukovym adkryćciom ChVIII stahoddzia.
    Šachmatny matč Karpaŭ – Kasparaŭ zakončyŭsia ŭničyju.

  16. Praciažnik nie stavicca, kali vykaźnik, vyražany ŭsiečanaj formaj dziejaslova, intanacyjna nie vydzialiajecca.
    Napryklad:

    Ja tym časam šmyh za dźviery (Z.Biadulia).
    Danila šuś tut u varoty z žalieznym jomkim sacharom (Ja.Kolas).

  17. Praciažnik pamiž dziejnikam i vykaźnikam, vyražanymi nazoŭnikam abo nazoŭnikam i zajmieńnikam ci prymietnikam, nie stavicca:
    kali pamiž haloŭnymi člienami skaza staić prysloŭje abo čaścica.
    Napryklad:

    A moj baćka taksama partyzan (I.Šamiakin).
    Dzied Talaš nie prosta pravadnik u Bukrejevaj raźviedcy (Ja.Kolas);
    kali pamiž haloŭnymi člienami skaza staić pabočnaje slova ci adasoblieny člien skaza (akramia prydatka).
    Napryklad:
    Chlopcy, vidać, dobryja rybaki (Ja.Sipakoŭ).
    Chlopiec, apranuty ŭ saldacki šynieĺ, naš ziamliak (K.Čorny);
    kali dziejnik staić paślia vykaźnika.
    Napryklad:
    Strašenny štukar i svavoĺnik hety Nioman (Ja.Kolas);
    kali pierad vykaźnikam jość admoŭje nie.
    Napryklad:
    Sam sabie čalaviek nie vorah (Prykazka).
    Śliapy śliapomu nie pavadyr (Prykazka);
    kali pry vykaźniku ŭžyvajucca paraŭnaĺnyja zlučniki jak, usio roŭna jak, byccam, byccam by, by, niby, što.
    Napryklad:
    Žyta jak ściana (I.Navumienka).
    Abloki niby voŭna (Ja.Janiščyc).
    Viasieńni luh što vystaŭka narodnaha mastactva (I.Šamiakin);
    kali dziejnik vyražany asabovym zajmieńnikam, a vykaźnik – nazoŭnikam u nazoŭnym sklonie.
    Napryklad:
    Pasiviely moj lies, ja tvoj viečny paklońnik, ja tvoj viečny daŭžnik (Ja.Sipakoŭ);
    kali dziejnik vyražany nazoŭnikam, a vykaźnik – prymietnikam.
    Napryklad:
    Nieba čystaje, vasiĺkovaje (A.Jakimovič).
    U poźniuju vosień vada pad mastkom čystaja i chalodnaja (K.Čorny).

  18. Praciažnik moža stavicca pry sensava-intanacyjnym vydzialieńni:
    vykaźnika.
    Napryklad:

    Rak – nie ryba, kažan – nie ptuška (Prykazka).
    Liodam haściniec moj vybity, vylity, liod – jak mahila sama (Ja.Kupala).
    Ja – čalaviek, mnie treba žyć, tvaryć, a nie hareć u polymi napalmu (A.Zarycki).
    Nieba – vysokaje, blakitnaje (Ja.Maŭr);
    dvuch ci boĺš dapasavanych aznačeńniaŭ, što stajać zvyčajna ŭ kancy skaza.
    Napryklad:
    Sonca zajšlo, i pačalosia źmiarkańnie – cichaje, śviežaje, z rasoj i kamarami (Ja.Bryĺ).
    Zapaĺvalisia to tut, to tam zory – viasiolyja, mihatlivyja (B.Sačanka).
    Pakazalasia navat sonca – čyrvonaje, nizkaje (B.Sačanka);
    prydatka abo hrupy adnarodnych prydatkaŭ, jakija stajać u siaredzinie skaza paślia aznačajemaha nazoŭnika, kali nieabchodna padkreślić samastojnaść prydatkaŭ.
    Napryklad:
    Načny drapiežnik – sava – biasšumna plyvie ŭ pavietry (V.Voĺski).
    Hrabcy – dziaŭčaty, maladzicy – štoraz varušacca žyviej, bo čujuć holas navaĺnicy (Ja.Kolas).
    Kali patrabujecca pastanoŭka paślia adasoblienaha prydatka koski, to druhi praciažnik apuskajecca:
    Padajuć śniažynki – dyjamienty-rosy, padajuć bialiutki za maim aknom (P.Trus);
    dadanych člienaŭ skaza, jakija znachodziacca ŭ kancy skaza.
    Napryklad:
    Kalia školy ščabiatali dzieci – zvonka, radasna (Ja.Kolas);
    dadanaj častki skladanazaliežnaha skaza, jakaja moža znachodzicca pierad haloŭnaj častkaj abo paślia jaje.
    Napryklad:
    Canicie čalavieka zaŭsiody pry žyćci. Kali zapliuščyć vieki – jon źhinie ŭ niebyćci (P.Pančanka).
    Što dumaŭ baćka – nie viedaju (Ja.Bryĺ).
    Chto ptušku pakryŭdzić – toj sam sabie zdradzić (P.Pančanka).
    Tady mahutnaja kraina – kali piavučy ŭ joj narod (Ja.Janiščyc).
    Śmiajusia, kali plakać treba. Žurba – kali na vusnach śmiech (Ja.Janiščyc).

  19. Praciažnik moža stavicca ŭ niapoŭnych prostych skazach na miescy prapuščanaha čliena skaza.
    Napryklad:

    Pa susiedstvu z Bielym vozieram znachodzicca druhoje – Čornaje (V.Voĺski).
    Praz šum ešalona prarvaŭsia niedalioki harmatny vybuch. Zatym jašče niekaĺki – boĺšaj sily (I.Mieliež).
    U ciomnym niebie – karahody siniavatych zorak (M.Bahdanovič).

  20. Praciažnik moža stavicca ŭ skazie, kab paźbiehnuć dvuchsensoŭnaści vykazvańnia.
    Napryklad:

    Ty što – zabyŭsia? Paraŭn.: Ty štó zabyŭsia?
    I jakija liudzi niezvyčajnyja – talienty! Paraŭn.: I jakija liudzi – niezvyčajnyja talienty!

  21. Praciažnik moža stavicca dlia vydzialieńnia ŭstaŭnych kanstrukcyj.
    Napryklad:

    Aliesia – joj bylo ŭžo kalia dziesiaci hadkoŭ – siadziela za praśničkaju (Ja.Kolas).
    Balota zrabilasia sivoje ad popielu, i pa im – unačy bylo vidać z vioski – biehaŭ ahoń, adharali vysušany aĺšeŭnik i nicaja laza, što raśli vysoka na kup’i (I.Ptašnikaŭ).

Zapościć
Adpravić