Praviĺna!

Koska pry adasoblienych akaličnaściach i akaličnasnych zvarotach §50

  1. Koskaj vydzialiajucca akaličnaści, vyražanyja dziejeprysloŭnymi zvarotami, niezaliežna ad ich miesca ŭ skazie.
    Napryklad:

    Ščaście ŭ pracy znajšoŭšy, dobra ŭ poli arać (P.Broŭka).
    Niźkija soniečnyja pramiani, jašče nie ablaskaŭšy ziamliu, znachodzili bielaśniežnuju kipień jablyń i zapaĺvali jaje ružovym śviatlom (V.Karamazaŭ).

  2. Akaličnaści, vyražanyja dziejeprysloŭnymi zvarotami, jakija z’jaŭliajucca ŭstojlivymi vyrazami, koskami nie addzialiajucca.
    Napryklad:

    Jany pracavali nie pakladajučy ruk (Z.Biadulia).
    I sluchajuć jaho vušy raźviesiŭšy (A.Makajonak).
    Rastuć jany [dzieci] tut u nas na lies hliedziačy (Ja.Bryĺ).

  3. Vydzialiajecca koskami akaličnaść, vyražanaja adzinočnym dziejeprysloŭjem pry dziejaslovie-vykaźniku.
    Napryklad:

    Raz-poraz stukali, padajučy, śpilavanyja drevy (P.Halavač).
    Uspychvali, trapiečučy, bielyja rakiety (I.Mieliež).
    I niečakana nad samaj halavoju raskaloŭsia hrom, zatraščala, lomiačysia, dreva (V.Adamčyk).

  4. Akaličnaści, vyražanyja adzinočnymi dziejeprysloŭjami, nie adasabliajucca i nie vydzialiajucca koskami, kali stajać paślia dziejaslova-vykaźnika i svaim značeńniem nabližajucca da prysloŭja sposabu dziejańnia ci času.
    Napryklad:

    Baćka doŭha siadzić zadumaŭšysia, i ja nie čapaju hetych dum (Ja.Skryhan).
    Liena biehla nie azirajučysia (M.Lyńkoŭ).
    Nie chvalisia sieŭšy, a chvalisia z’jeŭšy (Prykazka).
    Liudzi chutka ŭstajuć, śpiašajučysia apranajuć svajo skuranoje adzieńnie (E.Samujlionak).

  5. Pierad zlučnikam i, jaki źviazvaje dźvie akaličnaści, vyražanyja adzinočnymi dziejeprysloŭjami abo dziejeprysloŭnymi zvarotami, a taksama prysloŭjem z dziejeprysloŭjem, koska nie stavicca, jak pry adnarodnych člienach skaza.
    Napryklad:

    Śmiejučysia i žartujučy, dzieci išli da rečki (Ja.Kolas).
    Krušynski havaryŭ cicha i nie pazirajučy na hościa (Z.Biadulia).
    Pry biazzlučnikavaj suviazi pamiž takimi akaličnaściami koska stavicca.
    Napryklad:
    Hanna, nie azirajučysia, nie sluchajučy ničoha, pieralaziačy platy, naprastki praz mokryja, pa-asieńniamu holyja aharody paliaciela da Vasiliovaha sielišča (I.Mieliež).
    Koń vyciahnuŭ voz na ćviardziejšuju darohu i pajšoŭ raŭniej, nie śpiašajučysia (K.Krapiva).
    Paniziŭšy holas, šeptam dzied skazaŭ z uzrušeńniem: «U lies treba pierabiracca…» (Ja.Kolas).

  6. Kali akaličnaść, vyražanaja adzinočnym dziejeprysloŭjem abo dziejeprysloŭnym zvarotam, znachodzicca pamiž adnarodnymi dziejasloŭnymi vykaźnikami, źviazanymi zlučnikam i, to jany vydzialiajucca koskami biez zlučnika.
    Napryklad:

    Sonca apuścilasia zusim nizka i, stamiŭšysia, pačalo chilicca na zachad (B.Sačanka).
    Starasta sluchaŭ, prypliuščyŭšy vočy, i toĺki zhadžaŭsia (Ja.Kolas).

  7. Nie addzialiajecca koskaj akaličnaść, vyražanaja dziejeprysloŭjem abo dziejeprysloŭnym zvarotam, pierad jakoj staić uzmaćniaĺnaja čaścica i.
    Napryklad:

    Štości treba rabić i nie atrymaŭšy źviestak (A.Kulakoŭski).
    Anton umieje havaryć i nie padumaŭšy jak ślied (P.Halavač).

  8. Kali spalučaĺny zlučnik, što źviazvaje dva adnarodnyja dziejasloŭnyja vykaźniki, staić pamiž adasoblienymi akaličnaściami, vyražanymi dziejeprysloŭnymi zvarotami ci adzinočnymi dziejeprysloŭjami, jakija adnosiacca da roznych vykaźnikaŭ, to koska stavicca pierad zlučnikam i paślia jaho.
    Napryklad:

    Ivan zaciaŭ dychańnie, starajučysia jak najliepiej pacelić, i, troški nie padpuściŭšy sabaku da kamienia, streliŭ (V.Bykaŭ).
    Udvuch z Andrejem nieśli jany sietku na bierah, trymajučy vuściem uhoru, i, toĺki adyšoŭšysia daliej ad vady, pieraviarnuli jaje kuliom na dol (Ja.Kolas).

  9. Kali akaličnaść, vyražanaja dziejeprysloŭnym zvarotam abo adzinočnym dziejeprysloŭjem, staić paślia zlučnika ci zlučaĺnaha slova, jakoje źviazvaje častki skladanaha skaza, to jana addzialiajecca koskaj biez hetaha zlučnika.
    Napryklad:

    Čuješ ty, jak zvoniać cicha, jak, pali vitajučy svaje, niedzie ŭnučka sluckaje tkačychi pra viasnu ščaślivaja piaje (M.Tank).
    Žančyna siadziela pierabirajučy fartuch. A potym pahliadziela ŭ akno i, nie čakajučy majoj prośby, cicha pačala svajo apaviadańnie (A.Vasilievič).
    Sonca, zrabiŭšy svoj štodzionny kruhabieh, apuścilasia zusim nizka i, stamiŭšysia, pačalo chilicca na zachad (B.Sačanka).

  10. Vydzialiajucca koskami akaličnaści, vyražanyja dziejeprysloŭnym zvarotam, i adzinočnaje dziejeprysloŭje ŭ pazicyi paślia zlučnika a, jaki źviazvaje dva adnarodnyja dziejasloŭnyja vykaźniki z supraćliehlym značeńniem.
    Napryklad:

    Labanovič nie spyniŭsia, a, vybraŭšy boĺš zručnaje miesca, śmiela rušyŭ napierad (Ja.Kolas).
    Jon nie havaryŭ, a, machajučy kulakami, kryčaŭ (P.Piestrak).

  11. Kali zlučnik a pa sensie niepasredna źviazany z akaličnaściu, vyražanaj dziejeprysloŭjem, tady paślia jaho koska nie stavicca.
    Napryklad:

    Ryhor doŭha šukaŭ vychad, a znajšoŭšy, viesiela ŭśmichnuŭsia i vyjšaŭ z kvatery (C.Hartny).
    Sadzilasia [sonca] na chvali vielizarnym čyrvonym kruham, a sutyknuŭšysia z vadoju, uvačavidki źmianila formu (A.Kulakoŭski).

  12. Akaličnaść, vyražanaja adzinočnym dziejeprysloŭjem abo dziejeprysloŭnym zvarotam, pry jakich stajać čaścicy toĺki, navat, razam z imi addzialiajecca koskaj.
    Napryklad:

    Toĺki prajšoŭšy amaĺ paŭdarohi, [dzied] zapytaŭ: – Nu, a jak u ciabie ŭ školie? (P.Broŭka).
    Navat uziaŭšy knihu pieršy raz u ruki, razumieješ, jak tabie paščaścila.
    Z kraju na liasnych prahalach stajali maladyja biaroźki, toĺki-toĺki vypuskajučy pachučyja listočki i nadajučy liesu asablivuju čaroŭnaść (Ja.Kolas).

  13. Kali adasoblienaja akaličnaść, vyražanaja adzinočnym dziejeprysloŭjem abo dziejeprysloŭnym zvarotam, źviazana z astatniaj častkaj skaza zlučnikami niby, jak by, byccam i inš., to koska stavicca pierad adpaviednym zlučnikam.
    Napryklad:

    Jana [mašyna] to biehla viesiela, žvava, kali bylo roŭna, to hula i stahnala, byccam zlujučysia, što jaje nie puskajuć (Ja.Skryhan).
    Bušmar pravioŭ rukoju pa tvary, jak by źnimajučy z jaho štości čužoje i niepryjemnaje (K.Čorny).
    Lienačka prypala tvaram da maich hrudziej, niby chavajučy jaho i ad mianie i ad siabie (Ja.Bryĺ).

  14. Pry adasoblienaj akaličnaści, vyražanaj dziejeprysloŭjem abo dziejeprysloŭnym zvarotam, zamiest koski moža stavicca praciažnik, kali dziejeprysloŭje vyrazna vydzialiajecca sensava.
    Napryklad:

    Nie šukajučy – nie znojdzieš (Prykazka).
    I pamahać jamu treba – umiejučy (Ja.Bryĺ).

  15. Vydzialiajecca koskami akaličnaść, vyražanaja nazoŭnikami va ŭskosnych sklonach z prynazoŭnikami nasupierak, u adpaviednaści, sa zhody i inšymi sa značeńniem pryčyny, umovy, ustupki, sposabu dziejańnia.
    Napryklad:

    Nasupierak lichoj stychii, na hetaj zhrudžanaj žarstvie, uźniaŭšy viežy zalatyja, pryhožy horad raśćvicie (P.Hliebka).
    Maksima ŭ vajenna-marskoje vučylišča nie pryniali, i jon, napierakor žadańniu baćkoŭ, na zlość usim, pajechaŭ u marski technikum (I.Šamiakin).
    Dvaccać vośmaha lipienia, u vyniku abychodnaha manieŭru i bajavoj ataki, vojski Pieršaha Bielaruskaha fronta avalodali Brestam (U.Karpaŭ).
    U vypadku jakoj patreby, źviartajciesia pa dapamohu (I.Šamiakin).
    Niahliedziačy na tryvožny čas, rynak žyŭ svaim zvyčajnym žyćciom (A.Jakimovič).
    U adpaviednaści z zakonam, kožny maje prava na pracu.
    Pry takich akaličnasnych kanstrukcyjach z niekatorymi prynazoŭnikami dapuskajecca adsutnaść koski, kali jany sensava i intanacyjna nie vydzialiajucca.
    Napryklad:
    A mlyn – dobry punkt, dzie možna ŭ vypadku patreby schavacca (Z.Biadulia).
    U adpaviednaści z nadvor’jem hetak ža časta źmianiaje svoj kolier i voziera (V.Voĺski).

  16. Koskami vydzialiajucca infinityŭnyja zvaroty, kali jany dalučajucca da vykaźnika pry dapamozie zlučnikaŭ kab, dlia taho kab, z tym kab, zamiest taho kab i inš.
    Napryklad:

    Na toje jon i lies, kab šumieć (K.Krapiva).
    Zrabili b što-niebudź karysnaje, zamiest taho kab huliać.

  17. Nie vydzialiajecca koskami infinityŭny zvarot z kab, kali jon uvachodzić u pytaĺnuju sintaksičnuju kanstrukcyju z pačatkovym što: Što kab pajści ŭ adpačynak? A što kab skazać? A što kab zaprasić ich u hości? i inš.

  18. Koskami mohuć vydzialiacca akaličnaści, vyražanyja prysloŭjami abo prysloŭnymi zvarotami, što adnosiacca da vykaźnika i majuć značeńnie zaŭvahi.
    Napryklad:

    Chviedar bieh, aslabiela i niaŭciamna, užo nie vybirajučy šliachu (V.Bykaŭ).
    Sabaka ŭsio brachaŭ, založna i adnatonna (K.Krapiva).

Zapościć
Adpravić