Praviĺna!

Pravily pastanoŭki spalučeńniaŭ znakaŭ prypynku §65

  1. Kali pytaĺnik, kličnik, kropka, šmatkrop’je abo koska ŭžyvajucca ŭ spalučeńni z praciažnikam, to praciažnik stavicca paślia pieraličanych znakaŭ prypynku.
    Napryklad:

    «Chlopiec tvoj užo dobra padros?» – spytaŭ toj pryhlušana (Ja.Bryĺ).
    «Malajcy! – strymana pachvaliŭ Ladynin, akinuŭšy vokam zžatuju plošču. – Dobry pačatak» (I.Šamiakin).
    «Ničoha. Ničoha, usio projdzie…» – pasprabavala ŭśmichnucca jana (I.Mieliež).
    Krasuj, naš Minsk, – liubimaja stalica! (M.Chviedarovič).

  2. Kali paślia praciažnika stajać slovy, jakija vydzialiajucca pa adpaviednych pravilach koskami (napryklad, pabočnaje slova), to koska pierad im apuskajecca.
    Napryklad:

    Udasca im zašycca ŭ lies – napeŭna, adarvucca ad dahaniatych.
    Paśpieješ zrabić usio da viečara – moža, dazvoliu schadzić na viačorki.

  3. Koska i praciažnik staviacca:
    pierad slovam, jakoje paŭtarajecca dlia taho, kab źviazać z jaho dapamohaj dadanuju častku skladanazaliežnaha skaza, sastaŭnuju častku skladanazlučanaha ci častku prostaha skaza razhornutaj kanstrukcyi.
    Napryklad:

    Tyja ściežki, što ŭ zaŭtra viaduć, – tyja ściežki adnoĺkavy, musić? (P.Trus).
    U cišyni, jakoj nie moža parušyć ni daliokaja pieśnia adtuĺ, dzie pali i darohi, ni hrukatańnie ekskavatara, što ŭžo danosicca pa vadzie z taho boku, dzie Nioman, pry zorkach, što niejak ćmiana praśviečvajuć z vysokaj vyšyni, i pry miesiacy, jaki barvovym akrajcam ustaŭ nad luham, – u takoj cišyni i spakojnaj paŭciemry vyjšli na pracu niadaŭnija hości hetych miaścin – babry (Ja.Bryĺ).
    Sapraŭdy, chto jana, hetaja piestavataja pryhažuńka, zichatlivy askolak čužoha, daliokaha śvietu, niedarečnym liosam vajny zakinutaja ŭ fašyscki kanclahier, – chto jana, kab vykladać joj jaho baliučaje, što ŭ svoj čas adabrala stoĺki dušeŭnaje sily ŭ samoha? (V.Bykaŭ);
    u skladanazaliežnych skazach, zvyčajna z niekaĺkimi dadanymi častkami pierad haloŭnaj, jakija raspadajucca na dźvie ahuĺnyja sensavyja častki, kab abaznačyć miesca hetaha padzielu.
    Napryklad:
    Pakuĺ jon išoŭ u vadu, zanadta, jak zdavalasia Toliu, pliochajučy nahami, pakuĺ jon pyrchaŭ i pakrektvaŭ ad zadavaĺnieńnia, – niechta treci, zdaliok jašče, z-za raki ŭbačyŭšy chlopcaŭ, padyšoŭ da kladački, pa jakoj niadaŭna pierabiraŭsia pievień z čubatkami, uzyšoŭ na vostraŭ i pačaŭ padkradacca da bieraha (Ja.Bryĺ).
    Koĺki bylo liudziej na schodzie, štó jany abmiarkoŭvali, jakoje tam pryniali rašeńnie, – nam pra heta nie kazali;
    u skladanych skazach z roznymi vidami suviazi, a taksama ŭ skazach z charakternymi rysami pieryjadu (z vyraznym padzielam na dźvie častki, z anafaryčnaj budovaj pieršaj sastaŭnoj častki).
    Napryklad:
    Kali ž asieńnija naviny źmianiali sad, kali z biaroz irvaŭ liście viecier, a maroz, naliŭšy jahady rabiny, travu hubiŭ, i my nahoj uzryvali prelych liściaŭ sloj; kali patrochu čyrvanieli čaromcha, lipa, strojny klion, a hniozdy zmročnyja varon miž holaha haĺlia čarnieli, i hrozny viečara pažar pylaŭ miž bura-šyzych chmar; kali asieńni viecier dzika stahnaŭ i hlucha pa načach hrymieŭ u naš žaliezny dach, – tady da lieta Vieranika ad nas źnikala ŭ instytut i nie budzila zhadak tut (M.Bahdanovič).
    Ci koska zazvonić u čas kasavicy, ci pieśniu dziaŭčo zapiaje, ci nieba zaźziaje ŭ ahniach bliskavicy, ci viecier u paliach zazluje, ci hrom hučnabiežny prakocicca ŭ chmarach, ci hruknie nad poliem piarun, – usio vodhuk znachodzić u voĺnych abšarach, usio ich dakranajecca strun (Ja.Kolas).
    Ci zavyli vaŭki, ci zajenčyŭ vichor, ci zapieŭ salaviej, ci zahahala huś, – ja tut baču svoj kraj, polie, rečku i bor, svaju matku-ziamliu – Bielaruś (Ja.Kupala).

  4. U kancy pytaĺnych skazaŭ, jakija vymaŭliajucca z kličnaj intanacyjaj, spačatku stavicca pytaĺnik, a potym – kličnik.
    Napryklad:

    Ziamlia Radzimy! U sercy boĺ salodki chto nie adčuŭ, sustreŭšysia z taboj?! (A.Zvonak).
    Ci ž heta mnoha?!
    Chiba ž tak treba?!

  5. U kancy kličnych skazaŭ, jakija vymaŭliajucca z pytaĺnaj intanacyjaj, spačatku stavicca kličnik, a potym – pytaĺnik.
    Napryklad:

    Bačyŭ ty!? Slova nieĺha skazać!? (K.Čorny).

  6. Pierad zakryvaĺnym dvukośsiem zachoŭvajecca kropka, jakaja pakazvaje hrafičnaje skaračeńnie.
    Napryklad:

    U instrukcyi bylo napisana: «Prymianiajecca dlia skliejvańnia vyrabaŭ z papiery, kardonu i h.d.».

  7. Kali pierad zakryvaĺnym dvukośsiem staić pytaĺnik abo kličnik, to koska stavicca pavodlie kantekstu.
    Napryklad:

    «Što pryniasie viasna?», «Što viasna pakaža?», «Što budzie viasnoju?» – u pradčuvańni važnych padziej pytalisia liudzi i ŭpotajku rychtavalisia da ich (Ja.Kolas).
    Piatra abhaniali furmanki z boĺš liohkimi paklažami, i jon, śvieciačysia svaim jasnym tvaram i piesiennymi bryvami, toĺki paśpiavaŭ havaryć: «Dobry dzień, dziadziečka!», «Dobry dzień, ciotačka!», choć troški śkiroŭvajučy ŭbok svajho hniedku, kab dać abminuć (Ja.Skryhan).

  8. Pytaĺnik, kličnik i šmatkrop’je staviacca pierad zakryvaĺnym dvukośsiem, kali jany adnosiacca toĺki da sloŭ, uziatych u dvukośsie; paślia zakryvaĺnaha dvukośsia hetyja znaki staviacca tady, kali adnosiacca da ŭsiaho skaza, jaki zakančvajecca slovami, uziatymi ŭ dvukośsie.
    Napryklad:

    Chlapčuk spyniŭsia na ŭschodkach i z padazronaściu pahliadzieŭ na žančynu. «Jana jaho viedaje ci heta prosta cikaŭnaść, moža navat i pustaja?» (K.Čorny).
    Ja paslaŭ joj karotki i ściply adkaz: «Pryjazdžaj, budzieš hościaj žadanaj u nas na vialikaj budoŭli…» (A.Kuliašoŭ).
    Čamu kambajn pracuje nie ŭ «Voli»? (I.Šamiakin).
    A viedaješ ty našaha Ivana «Tarpaka»? (Ja.Kolas).

  9. Kali pierad zakryvaĺnym dvukośsiem staić pytaĺnik, kličnik abo šmatkrop’je, to jany paŭtorna nie staviacca paślia dvukośsia; nieadnoĺkavyja znaki (kali jany patrabujucca ŭ zaliežnaści ad charaktaru adpaviednych častak tekstu) staviacca pierad dvukośsiem i paślia jaho.
    Napryklad:

    Ci vučyli vy ŭ školie na pamiać vierš Ja.Kupaly «A chto tam idzie?»
    Vy čujecie, jak mnie piajuć natchnionyja paety? Jak šepčuć zakachanyja: «liubliu!..»? (E.Valasievič).
    Jakaja haloŭnaja dumka vykazana ŭ vieršy Ja.Kolasa «Asadzi nazad!»?
    Vučanica vyrazna pračytala vierš P.Broŭki «Pachnie čabor».

  10. U miežach adnaho skaza koska, kropka z koskaj, dvukrop’je ci praciažnik staviacca toĺki paślia zakryvaĺnaj dužki na miescy razryvu asnoŭnaha skaza ŭstaŭnoj kanstrukcyjaj.
    Napryklad:

    Palilasia pieč (nanač braŭsia maroz); u piečy skvarylasia śviežyna (K.Čorny).
    Mašy ŭspomniŭsia zapis u Aliesinym dziońniku (učora jon vypadkova trapiŭ joj u ruki): «U čym paezija našaha žyćcia?» (I.Šamiakin).
    «Maly Londan» (biez pryharadaŭ) – taksama nie malieńki, kali pryniać pad uvahu, što jon naličvaje nie mienš za šeść miĺjonaŭ žycharoŭ (K.Krapiva).

  11. Kropka, pytaĺnik, kličnik ci šmatkrop’je staviacca pierad zakryvaĺnaj dužkaj, kali jany adnosiacca toĺki da sloŭ, uziatych u dužki.
    Napryklad:

    Kali jon uvajšoŭ u pakoj, toj, što siadzieŭ za stalom, – z čornaj kučaravaj halavoju, u himnaściorcy vajskovaha kroju, – nie adryvajučysia ad papiery, padaŭ jamu lievuju ruku. (U pravaj jon trymaŭ zavostrany z abodvuch kancoŭ čyrvona-sini alovak.) (K.Krapiva).
    Niachaj žyvie naša rodnaja Bielaruś! (Usie ŭstajuć. Apladyśmienty.)
    – Dy ŭ centry (čuŭ mo?) vydali dekret – na miasa zdać usich bykoŭ, jakim minula dziesiać hod (K.Krapiva).
    A jak vy nas sustreniecie (ci pabližeje daĺ?), raka imia Laŭrencija, zialiony Manreaĺ (P.Pančanka).
    Niadaŭna (katory raz!) ja pračytaŭ «Novuju ziamliu» (I.Šamiakin);
    paślia zakryvaĺnaj dužki jany staviacca tady, kali adnosiacca da ŭsiaho skaza, jaki zakančvajecca slovami, uziatymi ŭ dužki.
    Napryklad:
    Inšy raz reki dvuch roznych basiejnaŭ biaruć pačatak z adnaho i taho ž balota (napryklad, reki Lučesa i Aršyca pamiž Viciebskam i Oršaj).
    Vidać, svojeasablivaj cikaŭnaściu časopisa da slavianstva tlumačycca toje, što jon źmiaščaŭ tvory hrupy ŭkrainskich piśmieńnikaŭ (Kastamaraŭ, Asnaŭjanienka, Hulak-Arciamoŭski i inš.).

  12. Pry spalučeńni pytaĺnika abo kličnika sa šmatkrop’jem hetyja znaki staviacca na miescy pieršaj abo pieršaj i druhoj kropak.
    Napryklad:

    Hanna, što z taboju robicca?.. Čamu ty takoju stala?.. (K.Čorny).
    A što ž ty ciapier rabić budzieš?!. (Ja.Bryĺ).

  13. Pry spalučeńni šmatkrop’ja z koskaj koska nie stavicca.
    Napryklad:

    Valiunia… slaŭnaja maja… skažy ty mnie što-niebudź, ha?.. Skažy… (Ja.Bryĺ).
    I tam… na dnie… ćvili liliei ŭ bahnie viečnaści… (M.Bahdanovič).
    Zhubili vierby kaliarovaść, a tam śniahi… śniahi… śniahi… (P.Trus).

  14. Pierad šmatkrop’jem moža stavicca dvukrop’je ci koska, kali jość nieabchodnaść pakazać pieralik cytat, jakija pryvodziacca nie poŭnaściu.
    Napryklad:

    U teliehramach paviedamlialasia: … vajenny pieravarot u Hrecyi, rabočyja ŭ Francyi admovilisia razhružać sudny z vajennymi hruzami…

  15. Kali ŭ pačatku abo ŭ kancy cytaty (toje ž adnosicca i da prostaj movy) sustrakajucca ŭnutranaje i źniešniaje dvukośsi, to ŭ drukavanym tekście jany pavinny adroźnivacca pamiž saboj maliunkam (tak zvanyja «jelački» i «lapki»), pryčym źniešniaje dvukośsie nie pavinna apuskacca.
    Napryklad:

    Anatoĺ Anikiejčyk pisaŭ pra pomnik Janku Kupalu ŭ Aŭraŭ-parku: «U asnovu idei hetaha pomnika ja paklaŭ Kupalaŭski vierš “Bratu na čužynie”».

Zapościć
Adpravić