Praviĺna!

Koska pry pabočnych i ŭstaŭnych kanstrukcyjach §52

  1. Koskami vydzialiajucca pabočnyja slovy i kanstrukcyi, jakija stajać u siaredzinie abo ŭ pačatku skaza: biezumoŭna, biassprečna, viadoma, kaniečnie, zrazumiela, napeŭna, sapraŭdy, praŭda, peŭna, vidavočna, vidać, zdajecca, zdavalasia, mabyć, mahčyma, moža, musić, niajnačaj, badaj, znać, niaboś, časam, byvaje, byvala, jak viadoma, jak vidać, pa ŭsim vidać, moža być, čaho dobraha, taho i hliadzi, samo saboj razumiejecca i inš.
    Napryklad:

    I ja, biezumoŭna, ščaślivy i rad, što dobra zarodzić hustaja pšanica (P.Hliebka).
    Labanovič, vidavočna, byŭ zadavolieny, što nie treba doŭha šukać furmanki (Ja.Kolas).
    Zachar Krymianiec zirnuŭ na zorki, padumaŭ pra maroz, jaki, niajnačaj, źbiarecca da ranicy (M.Lyńkoŭ).
    Alie rasstacca nam čas nastupaje; peŭna, užo dolia takaja ŭ nas (M.Bahdanovič).
    Chacielasia mnie, viadoma, pačuć ad Kolasa niešta niezvyčajnaje, važnaje (Ja.Bryĺ).
    Nie moža być, kaniečnie, i razmovy, kab darosly čalaviek nackavaŭ junaka na junaka (U.Karatkievič).
    Adrazu paśviatliela. Vidać, užo ŭzyšlo sonca (I.Mieliež).
    Jak radasna jon sustrakaŭ, byvala, Vialikdzień (Ja.Kolas).

  2. Nie vydzialiajucca koskami tyja slovy, jakija ŭžyvajucca ŭ roli madaĺnaj čaścicy abo sa značeńniem prysloŭja i vyražajuć śćviardžeńnie, uzmaćnieńnie: moža, niajnačaj, peŭna, napeŭna, kaniečnie, sapraŭdy, časam, byvaje, byvala, badaj, badaj što, mo (usiečanaja forma slova moža) i inš., a taksama slovy vidać, zdavacca, jakija ŭ skazie vystupajuć vykaźnikam.
    Napryklad:

    Moža za jakoj paŭhadziny bataĺjon pa vuźkich i śliźkich chodach, tranšejach byŭ vyviedzieny ŭ lahčynu… (I.Šamiakin).
    Ciapier zima napeŭna liaža (Ja.Kolas).
    Takija korčmy-stancyi Minski trakt mieŭ badaj praz kožnyja dziesiać kilamietraŭ (Z.Biadulia).
    Mikita – nieliudzimy, udzień jaho badaj što i nie spatkaješ na liudziach… (Ja.Kolas).
    Dymić tuman. Mo liepš pieračakać, pakuĺ zara nie pryadčynić dźviery? (M.Tank).
    Adtuĺ vidać adrazu piać azior (Ja.Bryĺ).
    Časami Labanoviču zdavalasia, što vyniki dasiahnuty niaznačnyja (Ja.Kolas).

  3. Vydzialiajucca koskami spalučeńni sloŭ i skazy, jakija majuć značeńnie emacyjanaĺnaj acenki faktaŭ rečaisnaści, a taksama pieradajuć pačućciovuju reakcyju na tyja fakty, pra jakija havorycca ŭ skazie: na žaĺ, na vialiki žaĺ, na ščaście, jak na toje ščaście, na majo ździŭlieńnie, jak na toje licha, jak na hrech, jak na tuju biadu, chvaroba na ich i inš.
    Napryklad:

    Až tut, jak na toje ščaście, staić sahnutaja biarezina (S.Hrachoŭski).
    Chata byla, na ščaście, užo abžytaja (P.Piestrak).
    Alie, na majo ździŭlieńnie, jon adkazvaje zusim nie tak, jak ja dumaŭ (A.Asipienka).
    Jak na hrech, loŭ byŭ ščaślivy (Ja.Kolas).
    Navat soram na chatnich zirnuć: ci nie ŭciamili, chvaroba na ich, ad čaho moj tvaryk śmiajecca, ad čaho majo sercajka b’jecca (M.Bahdanovič).

  4. Koskami vydzialiajucca slovy, spalučeńni sloŭ i skazy, jakija pakazvajuć na krynicu paviedamlieńnia, na prynaliežnaść vykazanaj dumki: pa-mojmu, pa-tvojmu, pa-jahonamu, pa-vašamu, pa-ichniamu, maŭliaŭ, dumaju, na moj pohliad, z punktu hliedžańnia (kaho-niebudź), na dumku (kaho-niebudź), jak viadoma, jak kažuć, jak liudzi kažuć, jak toj kazaŭ i inš.
    Napryklad:

    Heta, pa-mojmu, i jość sapraŭdnaja suviaź z žyćciom (K.Čorny).
    Vychodzić, pa-jahonamu, što liedź nie sami my vinavaty, a nie toj, što naša dabro kradzie (Ja.Bryĺ).
    Jašče, jak toj kazaŭ, nie ŭsio skončana (Ja.Bryĺ).

  5. Koskami vydzialiajucca slovy, spalučeńni sloŭ i skazy, jakija pieradajuć adnosiny da sposabu vyražeńnia dumki, matyvacyju sposabu vykazvańnia ci vybaru stylistyčnych srodkaŭ movy: adnym slovam, slovam, što nazyvajecca, skažam, jak havorycca, jak heta havorycca, inakš kažučy, karaciej kažučy, ulasna kažučy, praściej kažučy, ščyra kažučy, nie pry vas kažučy, praŭdziviej skazać, papraŭdzie skazać, tak skazać, z dazvolu skazać, ja skazaŭ by i inš.
    Napryklad:

    Skažam, ab vadzie hamonki nie bylo spradviek, bo chapala nam zaŭsiody i azior, i rek (A.Astrejka).
    Ščyra kažučy, ja toĺki ličusia bryhadziram (A.Asipienka).

  6. Koskami vydzialiajucca slovy, spalučeńni sloŭ i skazy, što vyražajuć adnosiny havoračaj asoby da sluchača: bačyš (bač), pryznacca, kažaš, kažacie, viedaješ, viedajecie, razumieješ, razumiejecie, paviercie, vybačajcie, darujcie, darujcie mnie, kali laska, kali chočacie viedać, ci daście viery, zrabicie lasku i inš.
    Napryklad:

    Alie ž jazyk u ciabie, daruj mnie, jak taja miantaška (M.Lyńkoŭ).
    Napišy mnie, kali laska, pisiamko dachaty! (Ja.Kolas).
    Ja, ščyra pryznacca, i zahad na vas padrychtavaŭ (A.Asipienka).

  7. Koskami vydzialiajucca slovy i spalučeńni sloŭ, jakija služać srodkami suviazi asobnych častak vykazvańnia i ŭkazvajuć na paśliadoŭnaść, abmiežavańnie, udakladnieńnie, supastaŭlieńnie abo ab’jadnańnie častak tekstu, na vyražeńnie vyniku, zakliučeńnia i pad.: pa-pieršaje, pa-druhoje, pa-treciaje i inš., pieršaje, druhoje, treciaje i inš., narešcie, značyć, darečy, naohul, adnak, prynamsi, naadvarot, z adnaho boku, z druhoha boku, u svaju čarhu, razam z tym, u pryvatnaści, miž inšym, miž tym, da taho ž, takim čynam, haloŭnym čynam, pa krajniaj miery i inš.
    Napryklad:

    Tursievič – heta moj nastaŭnik i moj ziamliak, prynamsi, adnaje volaści (Ja.Kolas).
    Valodźka vyprasiŭ, narešcie, u redaktara dazvol pajechać na rajon (Ja.Bryĺ).
    Spaźnilisia, adnak, na vialikaje spatkańnie, treba bylo raniej (V.Bykaŭ).
    Mikola byŭ, miž tym, doma (K.Čorny).
    Z druhoha boku, Jadvisi bylo cikava pasluchać, jak vioŭ svaju rabotu ŭ školie nastaŭnik… (Ja.Kolas).
    Pa krajniaj miery, dlia jaho ničoha ŭžo nie budzie (V.Bykaŭ).
    Takim čynam, usie niajasnaści, sumnieńni, pryniesienyja Saŭkam, ciapier raźviejalisia (Ja.Kolas).

  8. Kali slova narešcie nie vykonvaje funkcyi pabočnaha slova i vyražaje časavaje značeńnie, to jano koskami nie vydzialiajecca.
    Napryklad:

    Narešcie da Panasa padychodzić šyroki čalaviek z žorstkimi vusami (Ja.Kolas).
    Tym časam pojezd z kožnaj chvilinaj nabližaŭsia da vakzala i narešcie spyniŭsia (Ja.Kolas).
    Kali slova adnak u pačatku skaza ci druhoj častki skladanazlučanaha skaza i pry adnarodnych člienach užyvajecca jak supraciŭny zlučnik, jano koskaj nie addzialiajecca.
    Napryklad:
    Turku stala liahčej ad taje pachvaly, adnak jon prastadušna pryznaŭsia (V.Bykaŭ).
    Treba bylo paspać. Adnak čamuści nie spalasia.

  9. Spalučeńni sloŭ miž tym, tym nie mienš, da taho ž, jakija ŭžyvajucca ŭ pačatku skaza abo druhoj častki skladanaha skaza, vykonvajuć funkcyju zlučnika i koskaj nie addzialiajucca.
    Napryklad:

    U vas na miastečka mnoha sily nie patrabujecca, miž tym vakol vialikaja patreba ŭ liudziach (C.Hartny).
    Na dvare noč. Miž tym spać nie chočacca (I.Mieliež).
    Tym nie mieniej jon [Labanovič] ustaŭ i rušyŭ u toj bok, kudy pajechala dziaŭčyna (Ja.Kolas).
    Da taho ž Minič jašče mieŭ niedachop u vymaŭlieńni: jon šapialiaviŭ (Ja.Kolas).

  10. Koskami vydzialiajucca slovy i spalučeńni sloŭ, jakija nie majuć ulasna sintaksičnaha značeńnia i ŭvodziacca ŭ skaz biez jakoj-niebudź matyvacyi: heta, heta samaje, nu, vot, samo saboj, znacca, značycca, stala być, tak skazać, brat ty moj, tudema-siudema, kalina-malina i inš.
    Napryklad:

    Zusim nie toje vyjšla, zusim nie toje, što treba bylo našaj, značycca, vioscy (M.Lyńkoŭ).
    Prosta, nu, simpatyzujuć adzin druhomu maladyja, chiba ž im i nie pahavaryć, chiba ž im i nie paśmiajacca (M.Lyńkoŭ).
    Tudema-siudema, kudy tut sadzicca! (Ja.Kupala).
    Čaho jany, kalina-malina, tam? (I.Mieliež).

  11. Koskami vydzialiajucca pabočnyja slovy i spalučeńni sloŭ, jakija ŭvachodziać u sklad inšych pabočnych ci ŭstaŭnych skazaŭ, adasoblienych zvarotaŭ, udakladniaĺnych ci inšych vydzielienych znakami prypynku častak skaza.
    Napryklad:

    Niemcy, jak ty, mabyć, viedaješ, adnavili zavod u Hudovie (B.Sačanka).
    Boty – i vycier ich, zdajecca! – usio ž taki naśliadzili na čystaj čyrvonaj padlozie (Ja.Bryĺ).
    Nie budku maje Žuk – palacy (choć nie svaje, viadoma, pracy)_ (K.Krapiva).
    Liudzi sluchali ŭvažliva, bajučysia, vidać, prapuścić choć adno slova (P.Piestrak).
    My zajšli ŭ krajniuju chatu, pabudavanuju, napeŭna, paślia vajny.
    Nie čakajučy, jak vidać, daliejšaj razmovy, žančyna chutka vyjšla z chaty (P.Halavač).

  12. Kali pabočnaje slova staić pierad adasoblienym zvarotam, pabočnym skazam abo ŭdakladniaĺnaj kanstrukcyjaj, to jano ŭvachodzić u ich sklad i koskaj nie addzialiajecca.
    Napryklad:

    Staršynia imkliva abychodzić vakol mašyny, niajnačaj pryhliadajučysia niespakojnym vokam da jaje paklažy (I.Šamiakin).
    Plyli ŭ viasnovuju siń za akno miakkija akordy, uzdychala mora, i, moža zasluchaŭšysia hetaj muzyčnaj viasnoj, nie padavali svajho holasu harmaty (I.Navumienka).
    Adniekuĺ, mabyć z piečy, da ich kinulasia žančyna (V.Bykaŭ).

  13. Pamiž pabočnymi slovami, spalučeńniami sloŭ i skazami, jakija iduć adno za adnym, stavicca koska.
    Napryklad:

    Slovam, na naša ščaście, chata niejkim čynam ucaliela (Z.Biadulia).
    Samo saboj, kaniečnie, pastavili my i chatu (B.Sačanka).

  14. Pabočnyja slovy, spalučeńni sloŭ i skazy addzialiajucca koskami ad papiarednich zlučnikaŭ, jakija źviazvajuć člieny skaza abo častki skladanaha skaza.
    Napryklad:

    Sankoŭski z chodu dalučyŭsia da pieśni, i, moža, ad taho jana zahučala jašče enierhičniej (P.Piestrak).
    Tvaje [maci] u mianie brovy, tvoj lob i nos. Tvoj niespakoj. I, peŭna, tvoj lios (A.Viarcinski).
    Major spyniŭsia kalia dźviarej, zapliuščyŭ vočy i, zdalosia mnie, pachisnuŭsia (I.Šamiakin).
    Tady sprečki nie razlučali ich, a, naadvarot, jašče boliej umacoŭvali (Ja.Kolas).

  15. Zlučnik a, kali jon skladaje adno celaje z nastupnym pabočnym kampanientam skaza, nie addzialiajecca ad apošniaha koskaj: a moža, a mahčyma, a značycca, a miž inšym, a pa-druhoje.
    Napryklad:

    – I štab pa kiraŭnictvu partyzanskim rucham budzie? – pytaŭ Bahavik.
    – Budzie. A moža, jon užo i jość
    (V.Bykaŭ).

  16. Nie addzialiajecca koskaj ad pabočnych kampanientaŭ uzmaćniaĺnaja čaścica i.
    Napryklad:

    I sapraŭdy, heta nie kiepskaja dumka! (Ja.Kolas).
    Doždžyk, i praŭda, tak i poŭz za kaŭnier (Ja.Bryĺ).

  17. Koska nie stavicca pamiž pabočnymi slovami i čaścicami, jakija da ich adnosiacca i stajać paślia ich.
    Napryklad:

    Moža b ty daŭ mnie choć kavalačak chlieba ŭ darohu? (Ja.Kolas).
    Nu, napeŭna ž jość pryčyna, kali kpić z ciabie jana? (Ja.Kolas).

  18. Koskami vydzialiajucca ŭstaŭnyja slovy, spalučeńni sloŭ i skazy, jakija vykonvajuć udakladniaĺnuju funkcyju (tlumačeńni, zaŭvahi, dadatkovyja źviestki i inš.).
    Napryklad:

    Doŭhi čas Zakružža, tak nazyvali viosku pryšlyja liudzi, z navakoĺnym śvietam źviazvala zvyčajnaja liasnaja ściežka (A.Asipienka).
    Vichrasty chlapčuk, jamu bylo hod šeść, štości marmytaŭ praz son i śmiajaŭsia (K.Čorny).

Zapościć
Adpravić